Een fly on the wall

Governance Radar
Neem een antropoloog op in het toezicht

Falend toezicht. Je struikelt over de voorbeelden. Zou een antropoloog in het toezicht een optie zijn?

Toets in op Google Toezicht Faalt (of varianten daarop) in en je krijgt moeiteloos 162.000 hits. Oldfjell, Jeugdzorg, Fyra, DigiNotar, Effectenbeurs, Vestia, Woningcorporaties… Kennelijk is toezicht houden a hell of a job. Onlangs verschenen twee boeken met antropologie als uitgangspunt. Het inmiddels welbekende Dit kan niet waar zijn van journalist Joris Luyendijk en Corporate Tribes, van Daniëlle Braun en Jitske Kramer. Het aardige van deze boeken is dat ze naar culturen en menselijke verhoudingen kijken, en minder van binnenuit naar systemen en codes. Zo legde Luyendijk op basis van de theorie van het sociaal constructionisme bloot hoe bankiers handelden naar een met elkaar geconstrueerde waarheid. Het is niet wetenschappelijk waar, ze hebben een waarheid met elkaar afgesproken. Maar vervolgens behandelt iedereen het wel als waarheid. Dus ook toezichthouders.

Collectieve wijsheid

Antropologen prikken daar doorheen. Die kijken veel breder naar organisaties en ecosystemen. Antropologen kijken naar culturen bij vreemde volken en maken dan een vertaalslag naar het hier en nu. Zo worstelen we in het westen met het nieuwe werken en hoe we dat moeten inrichten. Nomaden weten allang hoe ze dat moeten doen. Ze komen geregeld bij elkaar en hebben een andere vergaderagenda dan wij. Daar staat samenzijn, eten en praten bij een kampvuur op, in plaats van notulen en wat verder ter tafel komt. Bij de kgotla (een Afrikaanse volksraadpleging) roept het stamhoofd zijn mensen bijeen om een vraag voor te leggen. Hij brengt werelden bijeen, vraagt input maar geeft ook zijn eigen positie aan. Het kabinet probeerde dat ook bij het nieuwe belastingverdrag, maar de oppositie weigerde met antropologische ogen te kijken. Achterkamertjes… kan niet, mag niet. Er werd niet gezocht naar collectieve wijsheid. Zo wordt ook binnen vreemde culturen vaak bij dood gepast afscheid genomen. Dit om alle conflicten die er waren uit de wereld te werken. Tegenwoordig worden topmensen eruit gegooid als symptoombestrijding, maar de echte angel is meestal niet verdwenen uit de organisatie. Er wordt niet echt afscheid genomen. De westerse maatschappij wil in termen van de antropologie te snel van ist naar soll. Issues moeten direct worden opgelost. Lees het betoog van Steven de Waal elders in dit e-zine. Niet de RvC ontsloeg feitelijk Timo Huges, maar de publieke opinie. Problem solved? Welnee, de cultuur bij NS en ministerie is niet wezenlijk veranderd. Uit de antropologie leren we verder dat in Braziliaanse stammen jongens eerst een paar weken het bos in worden gestuurd om een soort overgang van jongen naar man te maken. De liminale fase, een tussenstap. Dat soort stappen slaan bestuurders en toezichthouders graag over. Het probleem/vraagstuk moet opgelost worden. En wel zo snel mogelijk.

Donder en bliksem

In de oudheid was toezicht nogal simpel. Goden straften met bliksem, donder en rampspoeden. Later was de kerk er om met straffe middelen mensen in de plooi te houden. Van biecht tot inquisitie. Inmiddels zijn we alle steun van boven zo’n beetje kwijt en moeten we het als mensheid zelf doen. En dat blijkt gezien het duizelingwekkende aantal toezichtincidenten een lastig vraagstuk. Ook wijze mensen als Jan Timmer en Gerrit Zalm konden het Fyra-debacle niet voorkomen, waarbij de rol van Timmer opmerkelijk was. Als toezichthouder leekt het wel of hij in zijn eentje de zaken bepaalde, terwijl hij er toch primair was om de top te controleren. Althans zo kwam het in de media over. We schaffen bedrijfsfeestjes af, terwijl ze bij uitstek –zo leert ons de antropologie- geschikt zijn om de menselijke kant van samenwerken te versterken. Zelfsturing, ook zoiets. We introduceren het als model en laten de mensen het vervolgens maar uitzoeken. Volgens antropologen doen we dat ook niet met kinderen die het huis uit gaan. Die begeleiden we ook de eerste maanden op eigen benen. Net zoals vogels (en andere dieren) hun jongen begeleiden.

Koningin dienen

Cultuur is een belangrijke component in organisaties. Als iets goed misgaat, is dat vaak terug te voeren op cultuur. Woonbron ontspoorde totaal door de SS Rotterdam, doordat de cultuur bij de woningcorporaties tot in het behang zat en elke nieuweling daarin meegezogen werd. Het had het toezicht geholpen om met antropologische ogen – waardevri - naar deze en andere organisaties te kijken. Antropologen zijn per definitie een fly on the wall. Ze kijken alleen maar en hebben geen mening. Joris Luyendijk dook de Londense City in en in en keek alleen maar. Als onwetende buitenstaander verbaasde hij zich vooral. Dit kan niet waar zijn, is de titel. Maar het was wel waar. Commissarissen bij financiële instellingen hadden natuurlijk hetzelfde kunnen zien als Luyendijk, maar ze keken met andere ogen. Ze waren geen fly on the wall, maar werkers in een mierennest. Ze dienden vooral de koningin. Met een beetje antropologische kennis was misschien veel ellende te voorkomen geweest.

https://www.managementboek.nl/boek/9789045028163/dit-kan-niet-waar-zijn-joris-luyendijk

https://www.managementboek.nl/boek/9789462760363/de-corporate-tribe-danielle-braun

Auteur(s)
Redactie
Dit artikel is gepubliceerd in
GU2015jun

Nationaal Register

Jan van Nassaustraat 93
2596 BR Den Haag
T 070-324 30 91
info@nationaalregister.nl

Volg ons op social media

Governance Update nieuwsbrief